ପୁରୀ, (ଓଡ଼ିଶ୍ରୀ ସମ୍ବାଦ): ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ସହ ଜଡ଼ିତ ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିର, ପୀଠ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ପୁରୀ କାଳିକାଦେବୀ ସାହିରେ ଅବସ୍ଥିତ ମା’ ଦକ୍ଷିଣକାଳୀ ମନ୍ଦିରର ରହିଛି ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରା। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପୀଠକୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଭାବେ ଭକ୍ତମାନେ ମାନିଆସୁଛନ୍ତି। ପାରମ୍ପରିକ ତାନ୍ତ୍ରିକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ, ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ମା’ ଦକ୍ଷିଣକାଳୀଙ୍କର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସହ ମା’ଙ୍କ ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଓ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରଚଳିତ ରହିଛି।
ପାରମ୍ପରିକ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ, ମା’ ଦକ୍ଷିଣକାଳୀଙ୍କୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ବିଶାଳ ରୋଷଘରର ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଏ। ମହାପ୍ରସାଦ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସହ ଜଡ଼ିତ ଏହି ବିଶାଳ ରୋଷଘରର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ସହ ମା’ଙ୍କ ପୀଠକୁ ଯୋଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ, ମା’ଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହାପ୍ରସାଦ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ପରମ୍ପରା ନିରନ୍ତର ଚାଲିଆସିଛି।
ମା’ ଦକ୍ଷିଣକାଳୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷ ପରମ୍ପରା ରହିଛି। କୃଷ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତରରେ ନିର୍ମିତ ମା’ଙ୍କ ଚତୁର୍ଭୁଜା ସ୍ୱରୂପ ପୂଜା ପାଉଛି। ପାରମ୍ପରିକ ଚିତ୍ରଣ ଅନୁଯାୟୀ, ମା’ ଶିବଙ୍କ ଶୟନ ରୂପ ଉପରେ ବିରାଜମାନ ଅଛନ୍ତି। ମା’ଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ପାଦ ଶିବଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ରହିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ‘ଦକ୍ଷିଣକାଳୀ’ ଭାବେ ଅଭିହିତ କରାଯାଏ ବୋଲି ଧାର୍ମିକ ମାନ୍ୟତା ରହିଛି।
ମା’ ଦକ୍ଷିଣକାଳୀଙ୍କ ପୀଠ ସହ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର କେତେକ ନୀତିକାନ୍ତି ଓ ପରମ୍ପରା ଜଡ଼ିତ ଥିବା ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି। ବିଶେଷକରି ସପ୍ତପୁରୀ ଅମାବାସ୍ୟା ଅବସରରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ମା’ଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରସାଦ ଓ ଆଜ୍ଞାମାଳ ଆସିବାର ପରମ୍ପରା ଥିବା କୁହାଯାଏ। ଏହି ପରମ୍ପରା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ମୁଖ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ପୀଠଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସେବାୟତ ପରମ୍ପରା ସହ ମଧ୍ୟ ମା’ ଦକ୍ଷିଣକାଳୀଙ୍କ ପୀଠର ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ସ୍ଥାନୀୟ ମାନ୍ୟତା ରହିଛି। ବିଶେଷକରି ଖୁଣ୍ଟିଆ ସେବକମାନେ ମା’ଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପାରମ୍ପରିକ ବିଧିରେ ସାମିଲ ହୋଇଥାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ମା’ଙ୍କ ପୀଠ ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସେବାୟତ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଦର୍ଶାଏ।
ଦୀପାବଳି ଅମାବାସ୍ୟା ତଥା କାଳୀପୂଜା ଅବସରରେ ମା’ ଦକ୍ଷିଣକାଳୀଙ୍କ ପୀଠରେ ବିଶେଷ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ହେବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ଏହି ସମୟରେ ରାତ୍ରିକାଳୀନ ପୂଜା ସହ ବିଭିନ୍ନ ପାରମ୍ପରିକ ନୀତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ। କାଳୀପୂଜା ଅବସରରେ ମା’ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପୁରୀ ସମେତ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଭକ୍ତଙ୍କ ସମାଗମ ହୋଇଥାଏ।
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବିକଶିତ ହୋଇଥିବା ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ମା’ ଦକ୍ଷିଣକାଳୀଙ୍କ ପୀଠର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସହ ଜଡ଼ିତ ପରମ୍ପରା, ତାନ୍ତ୍ରିକ ମାନ୍ୟତା ଓ ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଏହି ପୀଠକୁ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶରେ ପରିଣତ କରିଛି।